Speak Your Mind! – Interculturele communicatie door Danae Perez
In dit artikel werk ik de uitdagingen uit van communicatie tussen mensen uit verschillende culturen. Het proces zelf is grotendeels gebaseerd op intuïtie en wederzijds respect, maar er zijn een paar dingen die we in gedachten kunnen houden om te slagen. Ik heb dit proces zelf ook vaak doorlopen.
Foto: Danae Perez (de eerste van links)
Interculturele communicatie gaat over het overbruggen van afstanden
Interculturele communicatie is zo oud als de mensheid. Het gebeurt wanneer mensen met verschillende culturele achtergronden met elkaar omgaan, en het kan in allerlei omgevingen gebeuren, of het nu gaat om handel en zaken, onderzoek of vrije tijd. Maar waarom is interculturele communicatie een speciaal soort communicatieve vaardigheid, en hoe kunnen we interculturele vaardigheden ontwikkelen? Om dit te begrijpen, moeten we eerst begrijpen hoe cultuur en taal met elkaar verbonden zijn.
Culturen gaan over gedeelde kennis en gedeelde waarden. Ze zijn gebaseerd op een gemeenschappelijke geschiedenis en gangbare praktijken die zich hebben ontwikkeld tot wat wordt geaccepteerd als "normaal" gedrag. Taal als ons belangrijkste communicatiemiddel maakt deel uit van dit 'normale' of conventionele gedrag.
Maar hoe beïnvloedt cultuur taal?
Cultuur biedt de context waarin taal wordt gebruikt. Het bepaalt waar we over praten, welke uitdrukkingen we gebruiken, hoe hard we spreken, hoe snel we reageren en wat we veronderstellen dat anderen weten. Cultuur bepaalt de communicatieregels en laat kinderen al op jonge leeftijd zien hoe ze geacht worden te spreken en zich te gedragen.
Culturele invloed op taal
Maar cultuur bepaalt niet alleen het juiste taalgebruik. Op een meer onbewust niveau beïnvloedt cultuur hoe we de wereld beschrijven. Neem kleurtermen. Italiaans heeft drie woorden voor verschillende tinten blauw - "azurro", "blu" en "celeste" - terwijl Mayan alle tinten blauw en groen samenvoegt in één enkel woord - "yax". Dit betekent niet dat sprekers van Maya geen onderscheid kunnen maken tussen verschillende tinten blauw en groen. Het betekent eerder dat het in de Maya-cultuur niet nodig is om expliciet onderscheid tussen hen te maken.
Kleurtermen helpen benadrukken hoe verschillende talen de wereld anders beschrijven. Een Griekse dokter in Athene vertelde me eens nadat ik door een hond gebeten was dat mijn been “zwart” zou worden. Ik schrok even en dacht dat mijn been niet zou genezen, maar toen begreep ik dat zwart de kleur is die de Grieken toekennen aan blauwe plekken. In het Engels en Duits zijn kneuzingen blauw, terwijl ze in het Spaans paars zijn. Dergelijke misverstanden ontstaan wanneer we worden misleid door de veronderstelling dat taalconventies in alle culturen hetzelfde zijn.
Toch doordringt cultuur de taal zelfs voorbij woorden. Het heeft ook invloed op de grammatica. Er zijn talen die aangeven of een verklaring gebaseerd is op bevestigde kennis of op kennis van horen zeggen. Taalkundigen noemen dit 'evidentialiteit'. Het bestaat in de meeste inheemse talen van Zuid-Amerika, maar ook in het Turks en andere talen. In deze culturen drukt bewijskracht betrouwbaarheid uit, en dit principe is zo alomtegenwoordig dat zelfs Spanjaarden en Portugezen het hebben overgenomen. Voor mensen uit deze culturen is het belangrijk om betrouwbaar over te komen. Anders zal de communicatie waarschijnlijk mislukken.
Net als betrouwbaarheid wordt ook beleefdheid geleid door culturele waarden. In taal bepaalt beleefdheid welke uitdrukkingen gepast worden geacht. Beleefde vormen zoals het Duitse "Sie", het Spaanse "usted", het Engelse "meneer" of het Portugese "senhor" markeren de hoge status van een persoon en de sociale afstand tussen de sprekers. In sommige culturen zijn deze afstanden relevanter dan in andere. De informele "du" komt veel vaker voor in Zwitserland dan in Duitsland, en "tú" komt vaker voor in Spanje dan in Colombia.
Normaal gesproken leren we deze regels over beleefdheid en afstand als we opgroeien in onze cultuur. We leren ze samen met onze moedertaal. Aangezien we onze cultuur en context zo goed kennen, zijn we ons er nauwelijks van bewust hoeveel deze regels ons gedrag beïnvloeden. Bij interculturele communicatie is de context echter minder vertrouwd. Het begrip van wat "normaal" is, verschilt en moet opnieuw worden onderhandeld.
Afstand is de sleutel
Terwijl we navigeren door verschillende opvattingen over 'normaal', kan niets als vanzelfsprekend worden beschouwd. We creëren dus een nieuwe context en beginnen met het vaststellen van verschillen en overeenkomsten. Dit proces wordt geleid door wat we weten en wat we denken dat de ander weet. De onzekerheden in dit proces kunnen moeilijk zijn om mee om te gaan, maar het bewustzijn ervan ontwikkelen is de eerste en belangrijkste stap.
Bij het creëren van een nieuwe context definiëren we de verbinding tussen ons en de ander. Verbindingen tussen mensen gaan altijd over het vinden van de juiste afstand en bij interculturele communicatie zijn er meer factoren die de afstand tussen mensen beïnvloeden en vergroten. Met andere woorden, interculturele communicatie gaat in wezen over het navigeren door de onzekerheid van het vinden van de juiste afstand.
En hoe vinden we de juiste afstand?
Soms kan het vinden van de juiste afstand net zo eenvoudig zijn als weten hoe dicht bij een persoon iemand moet staan. Maar in interculturele communicatie gaat afstand vaak over macht. Macht kan worden gemeten als financiële of politieke bekwaamheid, of als een hogere positie in een familie of organisatie. En uitdagender is dat afstand ook vaak wordt gedefinieerd langs etnische en genderlijnen.
De afstand tussen de individuen zal hun gedrag ten opzichte van elkaar beïnvloeden. Het is belangrijk om de meest geschikte balans te vinden tussen opdringerig en ontwijkend zijn.
In Zwitserland bijvoorbeeld is de persoonlijke ruimte relatief groot en is het belangrijk om geen grenzen te overschrijden. Bezoekers mogen nooit te vroeg op een afspraak komen om ervoor te zorgen dat de andere persoon tijd heeft om zich klaar te maken. En vooral in zakelijke contexten houden mensen liever een respectvolle afstand zonder opdringerige of expliciete woorden te gebruiken - anders kan de samenwerking eindigen zonder enige uitleg.
In landen met een koloniaal verleden daarentegen is het gebruikelijk om op een persoonlijker niveau te verbinden en te binden. Vertrouwen en nabijheid zijn belangrijk en mensen mengen zaken vaak met privé. Dit komt echter vaker voor bij mensen van dezelfde sociale groep, aangezien de sociale classificatie nog steeds sterk is vanwege de toegenomen interetnische contacten en conflicten in het verleden. Buitenlanders kunnen het daarom moeilijk vinden om een hechte vriendschap op te bouwen in Latijns-Amerika als ze met een sterk buitenlands accent spreken.
Tegelijkertijd heeft culturele afstand veel te maken met mentaliteit, en ook etnische verschillen kunnen worden verminderd door deel te nemen aan dezelfde activiteiten. Twee bankiers uit bijvoorbeeld Brazilië en Engeland zullen elkaar gemakkelijker begrijpen dan een leraar en een bankier uit hetzelfde land.
Navigeer taal en afstand
In wezen komt interculturele communicatie dus neer op twee zaken: taal en afstand. Wat de verschillende culturen ook zijn, het is essentieel om een taal te gebruiken die iedereen begrijpt en om een relatie op te bouwen die de juiste afstand tot stand brengt zodat iedereen zich op zijn gemak voelt.
Er zijn geen duidelijke instructies om te volgen; waar het om gaat is om je bewust te zijn van deze uitdagingen en om te leren hoe je dit bewustzijn kunt gebruiken om door interculturele ontmoetingen te navigeren. Hoe meer iemand weet hoe cultuur de taal beïnvloedt en hoe hij de juiste afstand kan vinden, hoe succesvoller zijn interculturele communicatie zal zijn.
Over de auteur
Danae Perez is een veelzijdig taalkundige en antropologe met een brede interesse in taal. Ze heeft een doctoraat in de taalkunde en sociale antropologie en biedt taaladvies aan particuliere en zakelijke klanten via haar bedrijf Anaphora. Danae is tevens docent meertalige communicatie aan de Hogeschool Zürich. Haar onderzoek richt zich op de evolutie van wereldtalen en is gepubliceerd door gerenommeerde internationale uitgevers.
