शिक्षण क्षेत्रात एआयच्या उदयामुळे विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या पद्धतीत परिवर्तन होत आहे, ज्यामुळे माहिती अधिक वेगाने उपलब्ध होत आहे आणि संकल्पनांचा शोध घेण्याचे नवीन मार्ग मिळत आहेत. PRODIREKTआम्ही एआय साधनांचे फायदे ओळखतो, पण त्यापुढील आव्हानही आम्हाला दिसते: विद्यार्थ्यांमध्ये जटिल विषयात सखोलपणे गुंतून राहण्याची क्षमता टिकवून ठेवणे आणि आवश्यक चिकित्सक विचार कौशल्ये विकसित करणे.

२३-ऑगस्ट-२०२५ | जेप्पे क्लिटगार्ड स्ट्रिकर यांच्या “द ऑप्टिमायझेशन ट्रॅप” या लेखात आम्हाला सर्वात जास्त खटकणारी गोष्ट म्हणजे, “तात्काळ समाधान” मिळवण्याचे चक्र केवळ वेगापुरते मर्यादित नसून, ते विद्यार्थ्यांची संदिग्धता आणि निराशा सहन करण्याची क्षमता कमी करण्याबद्दल आहे. पारंपरिक शिक्षण पद्धतीत, अनिश्चिततेशी सामना केल्यानेच तर्कशक्ती तीक्ष्ण होते आणि लवचिकता वाढते. मात्र, एआयमुळे (AI) अस्वस्थतेची मर्यादा धोकादायक पातळीपर्यंत खाली येते. विद्यार्थ्यांना आता गुंतागुंतीचा सामना करण्याची गरज वाटत नाही; त्याऐवजी, ते विचारप्रक्रियेतील “अव्यवस्थित मधला टप्पा” अशा यंत्रावर सोपवतात, जे अपूर्ण उत्तरे पटकन तयार करू शकते.

शिक्षकांसाठी याचा अर्थ असा आहे की, आव्हान केवळ अशा असाइनमेंट्स तयार करण्याचे नाही, ज्या एआयच्या सोप्या ऑप्टिमायझेशनला विरोध करतील, तर ज्याला संज्ञानात्मक सहनशक्ती म्हणता येईल, ती जोपासण्याचेही आहे. आपण जे अधिक सखोल कौशल्य जोपासले पाहिजे, ते म्हणजे अशा अस्वस्थ करणाऱ्या परिस्थितीत टिकून राहण्याची क्षमता, जिथे उत्तर अस्पष्ट असते आणि संघर्ष निष्फळ वाटतो. जर विद्यार्थी तिथे टिकून राहायला शिकले, तर ते केवळ एआय-समृद्ध वातावरणाशी अधिक चांगल्या प्रकारे जुळवून घेणार नाहीत, तर ते अशा प्रकारच्या अनिश्चित आणि अप्रत्याशित समस्यांसाठीही सज्ज होतील, ज्या कोणताही अल्गोरिदम त्यांच्यासाठी सोडवू शकत नाही.

शिक्षणातील एआय, वेग आणि चिकित्सक विचार यांचा समतोल

तुमचे मत व्यक्त करा! 🎯 शिक्षणातील एआय:ऑप्टिमायझेशनचा सापळा — जनरेटिव्ह एआय विद्यार्थ्यांना सखोल विचार टाळायला कसे शिकवत आहेजेप्पे क्लिटगार्ड स्ट्राइकर द्वारे

जर तुम्ही ChatGPT किंवा तत्सम साधन पहिल्यांदा वापरणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीचे निरीक्षण केले, तर तुम्हाला त्यांच्या वर्तनात जवळजवळ तात्काळ बदल दिसून येईल. मशीनकडून आलेला पहिला प्रतिसाद अगदी अचूक नसतो, म्हणून ते प्रॉम्प्टमध्ये सुधारणा करतात. त्यानंतर मनात शंका येते: हे फक्त मलाच जाणवतंय की मशीनच मूर्ख आहे? अरे, आता बरं वाटतंय, पण तरीही परिपूर्ण नाही. आणखी एक प्रयत्न; मग आणखी एक. प्रत्येक सुधारणेमुळे एक लहानसं समाधान मिळतं, जे सुधारणेच्या आणखी एका फेरीसाठी प्रोत्साहन देतं.

हे मजेदार आहे!

हे तंत्रज्ञानाच्या टिकून राहण्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

जेव्हा तुमचे टोकन्स संपतात आणि पुढे जाण्यासाठी काही तास थांबावे लागेल असा संदेश मिळतो, तेव्हा तीव्र असमाधान जाणवते. हा केवळ एक तांत्रिक अडथळा नाही, तर तो एक अत्यंत मानवी आणि नैसर्गिक अडथळा आहे. वर्तणूक मानसशास्त्रज्ञ बदलत्या बक्षीस योजनांच्या बाबतीत जे निरीक्षण करतात, त्याचेच हे अचूक प्रतिबिंब आहे: 'परिपूर्ण' प्रतिसाद कधी मिळेल याची अनिश्चितता, सातत्यपूर्ण बक्षिसांपेक्षा वापरकर्त्यांना खूप जास्त काळ गुंतवून ठेवते.

हे अगदी त्या मुलांसारखं आहे ज्यांची पिनबॉल मशीनमधली नाणी संपतात. त्यांनी इतके विजय मिळवलेले असतात की त्यांना वाटू लागतं की पुढच्या खेळात कदाचित सगळं काही अगदी व्यवस्थित जुळून येईल. आपल्याला आणखी नाणी किंवा टोकन्स हवी असतात. आपल्याला खेळात टिकून राहायचं असतं.

अर्थातच, हे हेतुपुरस्सर केलेले डिझाइन आहे. जनरेटिव्ह एआय प्लॅटफॉर्म्सनी सोशल मीडिया आणि गेमिंगमधून प्रभावी यूएक्स (UX) तत्त्वे आत्मसात केली आहेत: यामध्ये परिवर्तनीय डोपामाइन रिवॉर्ड शेड्युल्स (बक्षिसांचे वेळापत्रक) आहेत, जे प्रामुख्याने तात्काळ "वैयक्तिक" फीडबॅकच्या स्वरूपात आढळतात, आणि पुढची आवृत्ती आणखी चांगली असेल याचे आश्वासनही दिले जाते.

जेव्हा एआयच्या वैयक्तिकरणाच्या प्रयत्नांची जोड मिळते, तेव्हा ही चिकटपणाची भावना अधिकच समस्याप्रधान बनते. या प्रणाली आपल्या आवडीनिवडी, आपली लेखनशैली, आपले बौद्धिक सोपे मार्ग शिकतात. आपल्याला जे हवे आहे असे आपल्याला वाटते, तेच नेमके देण्यात त्या अधिकाधिक पारंगत होतात, ज्यामुळे एक सोयीस्कर प्रतिपुष्टी चक्र (फीडबॅक लूप) तयार होते, जे आपल्या विचारांना विस्तारण्याऐवजी संकुचित करू शकते. आपण केवळ ही साधने वापरत नाही आहोत; तर आपण त्यांच्याकडे आकर्षित होत आहोत आणि, अधिक चिंताजनक बाब म्हणजे, त्यांच्यामुळे आपल्यावर संस्कार होत आहेत.

विचार करण्यापासून ते चालना देण्यापर्यंत

प्लॅटफॉर्मचा वापर दीर्घकाळ चालू राहणे ही एक गोष्ट आहे, पण अधिक चिंताजनक बाब ही आहे की ही पुनरावृत्तीची प्रक्रिया बौद्धिक सहभागाच्या सखोल स्वरूपांची जागा घेत आहे. एखाद्या गुंतागुंतीच्या संकल्पनेवर दीर्घकाळ चिंतन, वाचन किंवा चर्चेद्वारे विचारमंथन करण्याऐवजी, आपण आपल्या विचारांना प्रतिसाद-चक्रांमध्ये विभागायला शिकत आहोत. आपला विचार अधिक जलद आणि संक्षिप्त होतो. तसेच, तो सततच्या प्रतिसादावर अधिकाधिक अवलंबून राहू लागतो.

गृहितके मांडणे, माहिती गोळा करणे, परस्परविरोधी स्रोतांचे संश्लेषण करणे इत्यादी पारंपरिक शैक्षणिक प्रक्रिया एका एआय प्रणालीसोबतच्या वेगवान देवाणघेवाणीत संकुचित होत आहे. आपण स्वतःला तात्काळ प्रतिसादांची अपेक्षा करायला आणि ज्ञानाला सखोल आकलनाऐवजी, अधिक चांगल्या 'प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग'द्वारे अनुकूलित करता येईल अशी गोष्ट मानायला शिकवत आहोत.

खरे सांगायचे तर, ही पुनरावृत्तीने होणारी सुधारणा काही संदर्भांमध्ये अध्ययनाला अधिक प्रभावी बनवू शकते – जसे की, जेव्हा विद्यार्थी एखाद्या समस्येच्या विविध पैलूंचा शोध घेण्यासाठी किंवा आपले विचार अधिक अचूकपणे मांडण्यासाठी तिचा वापर करतात. चिंता तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा सखोल विचार करण्याच्या पारंपरिक पद्धतींना पूरक ठरण्याऐवजी, बौद्धिक सहभागाची हीच एक सर्वमान्य पद्धत बनते आणि तिची जागा घेते.

उच्च शिक्षण संस्थांसाठी, ही एक अशी द्विधावस्था आहे जी धोरण आणि वाङ्मयचौर्य शोधण्याच्या पलीकडे जाते. जनरेटिव्ह एआय हे निश्चितच कायम राहणार आहे, आणि त्याचे अनेक फायदे आहेत – ज्यात शिक्षणाच्या कालबाह्य पद्धतीत सुधारणा करण्यासाठी वाढता दबाव समाविष्ट आहे. पण हे असे तंत्रज्ञानही आहे जे सक्रियपणे संज्ञानात्मक सवयींना नव्याने आकार देत आहे.

आपल्या वर्गात येणारे विद्यार्थी कदाचित एआय-सहाय्यित विचारांच्या तात्काळ समाधानाला आधीच सरावलेले असतील. कठीण विषयाशी दीर्घकाळ संलग्न राहण्याची आवश्यकता असलेल्या असाइनमेंट्स हाताळताना त्यांना अडचण येऊ शकते; त्याऐवजी, ते गुंतागुंतीच्या समस्यांना एआय-सक्षम भागांमध्ये विभागणे पसंत करतील. प्राध्यापकांसाठी, चिकित्सक विचार कौशल्ये विकसित करणाऱ्या, दीर्घकाळ चालणाऱ्या आणि आव्हानात्मक बौद्धिक कामाची आवश्यकता असलेल्या असाइनमेंट्सची रचना करणे अवघड असते.

हेतूने पुढे जाणे

जनरेटिव्ह एआय आणि शिक्षण या संदर्भात अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्या आपल्या नियंत्रणात नाहीत. परंतु जनरेटिव्ह एआय तंत्रज्ञान एकाच वेळी शैक्षणिक प्रतिमानांकडे पाहण्याच्या मूलभूत दृष्टिकोनांना कसे साहाय्य करते आणि बदलते, हे पाहून, आपण ही साधने शैक्षणिक पद्धतीमध्ये कशी समाविष्ट करतो याबद्दल नक्कीच अधिक जाणीवपूर्वक विचार करू शकतो.

आपण असे अध्ययन अनुभव तयार केले पाहिजेत, जे अनिश्चिततेबद्दल सहनशीलता स्पष्टपणे निर्माण करतील, जलद अनुकूलनापेक्षा सखोल सहभागाला पुरस्कृत करतील आणि तांत्रिक मदतीशिवाय गुंतागुंतीच्या कल्पनांवर काम करण्याच्या संघर्षाला महत्त्व देतील.

याचा अर्थ असा असू शकतो की, काही विशिष्ट अभ्यासक्रमांमध्ये “एआय-मुक्त क्षेत्रे” तयार करणे, विद्यार्थी अनुकूलन चक्रात (ऑप्टिमायझेशन लूप) आहेत की खऱ्या अर्थाने शिकत आहेत हे ओळखायला शिकवणे, किंवा एआयची मदत कमी समर्पक ठरेल अशा प्रकारे निष्पत्तीपेक्षा प्रक्रियेला प्राधान्य देण्यासाठी मूल्यमापन पद्धतींची पुनर्रचना करणे. यामध्ये एआयसोबतच्या संवादात कार्यरत असलेल्या मानसिक यंत्रणांबद्दल विद्यार्थ्यांना स्पष्टपणे शिकवणे, आणि त्यांच्यावर संस्कार केले जात आहेत की ते खऱ्या अर्थाने शिकत आहेत, याबद्दल जागरूकता विकसित करण्यास मदत करणे, यांचाही समावेश असू शकतो.

येथील धोके केवळ वैयक्तिक शैक्षणिक निष्पत्तीपुरते मर्यादित नाहीत. विद्यार्थी गुंतागुंतीच्या संकल्पना कशा हाताळतात, यात आपण एक मूलभूत बदल पाहत आहोत, आणि जर आपण यात हस्तक्षेप केला नाही, तर आपण अशा विद्यार्थ्यांची पिढी घडवण्याचा धोका पत्करत आहोत, जे माहिती मिळवण्यात पारंगत असतील, परंतु संश्लेषण, मौलिक विचार आणि बौद्धिक लवचिकता यांसारख्या सखोल संज्ञानात्मक कार्यात संघर्ष करतील.

विडंबना ही आहे की, जनरेटिव्ह एआय मानवी बुद्धिमत्ता वाढवण्याचे आश्वासन देत असले तरी, शैक्षणिक क्षेत्रातील त्याची सध्याची अंमलबजावणी प्रत्यक्षात आपल्या त्या संयमी, अस्वस्थ विचार करण्याच्या क्षमतेला कमी करत आहे, ज्या विचारांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण शोधांना चालना दिली आहे. प्रश्न हा नाही की विद्यार्थ्यांना अधिक चांगली उत्तरे अधिक वेगाने मिळू शकतात की नाही – ते अर्थातच मिळवू शकतात. प्रश्न हा आहे की, अधिक चांगले प्रश्न विचारण्यासाठी आवश्यक असलेली बौद्धिक क्षमता ते विकसित करत आहेत की नाही.

जेप्पे क्लिटगार्ड स्ट्रिकर हे एक वरिष्ठ शैक्षणिक नेते असून त्यांना एआय (AI) संबंधित बहुतांश गोष्टींबद्दल प्रचंड जिज्ञासा आहे.

डेन्मार्क येथील आल्बोर्ग विद्यापीठाच्या क्लिनिकल मेडिसिन विभागात प्रशासकीय प्रमुख. तसेच www.stricker.ai च्या माध्यमातून उच्च शिक्षणातील जनरेटिव्ह एआयवर लेखक, वक्ते आणि सल्लागार म्हणूनही काम करतात.

जर तुम्हाला जेप्पेचे अधिक काम पाहायचे असेल, तर त्याच्या सबस्टॅकला भेट द्या: jeppestricker.substack.com